Achter de rampzalige slechte jaarcijfers van Fortis Bank Nederland gaat een behoorlijk draaiende bank schuil. Maar draait de bank goed genoeg om een verdere scheuring te voorkomen.

De toon in het persbericht over het jaarresultaat van Fortis Bank Nederland in 2008 blijft precies drie regels positief. ‘Operationele nettowinst: EUR 604 miljoen’, luidt de kop, en alle activiteiten – retail, private en merchant banking – hebben daaraan bijgedragen, begint de inleiding. Daarna slaat de stemming om.  

Het netto resultaat komt uit op een verbijsterend verlies van 18,5 miljard euro, het grootste verlies van een Nederlands bedrijf ooit. Het vorige record verlies stond overig sinds 2001 met 7,5 miljard op naam van KPN dat toen moest afboeken op zijn duurbetaalde UMTS licenties.

Hoofdoorzaak van het nieuwe record is de afboeking van 17,7 miljard op de ABN onderdelen die moeder Fortis Holding in oktober 2007 overnam. Deze zijn destijds tegen de aanschafwaarde van 24,2 miljard geparkeerd op de balans van Fortis Bank Nederland. Daar zijn ze blijven staan ook nadat de Nederlandse Staat Fortis Bank Nederland in oktober vorig jaar overnam en daarbij de ABN onderdelen waardeerde op 6,5 miljard euro.  

Aan die situatie, waarin de overheid slechts indirect zeggenschap via Fortis zeggenschap had over de ABN onderdelen, is op 24 december een eind gemaakt. Op die datum is het Fortis belang in ABN Amro overgedragen aan de Nederlandse Staat. Dat Fortis in december ook nog een voorziening van 922 miljoen moest nemen op leningen aan beleggers in het piramidespel van meesterfraudeur Bernard Madoff, mag vergeleken bij dergelijke afboekingen worden bestempeld als een klein leed.

Weer op orde
Wie door deze rampzalige cijfers heen weet te kijken, ontdekt zowaar enkele lichtpuntjes. De winst voor belastingen van 755 miljoen in 2008 betekende weliswaar een halvering ten opzichte van 2007, maar daarvoor zijn goede verklaringen aan te voeren. Het grootste deel van het verschil komt rechtstreeks voort uit de economische crisis; de kredietvoorzieningen die Fortis Bank Nederland daarvoor moest nemen stegen met 290 miljoen.

Verder was in 2007 sprake van een aantal gunstige effecten (eenmalige verkoopwinsten a 149 miljoen en een herwaardering van private-equity belangen van plusminus 56 miljoen) die in 2008 achterwege bleven. Aan de kostenkant drukten eenmalige kosten van 161 miljoen op het resultaat, samenhangend met de separatie van Fortis Group en de integratie met ABN Amro.

Nog belangrijker voor de gezondheid van de bank is dat ze haar funding, het aantrekken van kasmiddelen, weer op orde lijkt te hebben. De grote uitstroom van geld in de periode voorafgaand aan de reddingsoperaties door de Nederlandse Staat is tot staan gebracht. Nederlandse bedrijven en particulieren namen in het derde kwartaal ongeveer 11 miljard op, oftewel 15 procent van alle deposito’s. Vooral MeesPierson, de private banking tak, voelde die pijn en zag 4,3 miljard aan beheerde middelen verdwijnen.. In het laatste kwartaal is er sprake geweest van een nettoinstroom  van middelen.  

Ook op de interbancaire markt, waar banken elkaar onderling geld lenen, heeft Fortis Bank Nederland haar draai gevonden. Als onderdeel van de Fortis Groep hoefde ze die markt niet zelf te betreden, dat nam de moeder in Brussel voor haar rekening. Als verbruiker van funding (Fortis zette in Nederland meer uit aan kredieten dan ze op basis van de middelen die ze zelf aantrok had kunnen doen) gaf dat bij de overname door de Nederlandse overheid een accuut probleem. Bij de overname moest er door Wouter Bos direct een bedrag van 34 miljard op tafel worden gelegd ter vervanging van de voorschotten die Fortis Bank Nederland uit Brussel had ontvangen. In december 2007 werd er per saldo 12 miljard aangetrokken, waarmee een deel van de financiering door de Nederlandse overheid is afgelost.

Rollen omgedraaid.
Het beeld over de jaarcijfers van Fortis Bank Nederland verandert nog verder ten goede als het naast die van het overheidsdeel van ABN Amro worden gezet. Weliswaar is ABN Amro, gerekend naar omzet, bijna 70 procent groter dan Fortis, maar onder de streep blijft er een veel lager bedrag over. Reden is het veel te hoge kosten niveau van ABN Amro, het probleem dat de bank als sinds het ontstaan in 1990 parten speelt. Voor elke euro omzet moest ze 73 cent aan kosten maken terwijl Fortis daar 65,1 cent voor nodig heeft. Voeg daarbij dat ABN Amro meer dan twee keer zoveel kredietvoorzieningen heeft moeten nemen als Fortis, schuif de Madoff blunder opzij als een incidenteel bedrijfsongeval en ineens is Fortis Bank Nederland winstgevender dan haar grote broer waarmee ze volgend jaar moeten worden geintegreerd.  

Misschien gaat dit nog een rol spelen bij het wegnemen van de grootste blokkade voor de integratie; de afslankoperatie die de Europese Commissie eist om te voorkomen dat de combinatie te machtig wordt op de Nederlandse markt. Aanvankelijk wilde Fortis als overnemende partij dertien regiokantoren, twee grootzakelijke kantoren, het factoringsbedrijf en de HBU van ABN Amro verkopen aan Deutsche Bank.  Inmiddels zijn de rollen omgedraaid. ABN Amro bepleit als dominante partij dat het afstoten van Fortis Merchant Banking, het winstgevendste onderdeel, een veel betere maatregel om Brussel tevreden te stellen. Europees commisaris Neelie Kroes heeft al laten doorschemeren ook met een dergelijk alternatief te kunnen leven. Aan Gerrit Zalm, topman van de beoogde combinatie, straks de keus wie de mooiste staatsbank van het land is.